Baza wiedzy
Gwara kujawska
Jak mówiono na Kujawach — najważniejsze cechy gwary i mały słownik 1108 słów.
Mowa kujawskiej wsi
Gwara kujawska to mowa mieszkańców Kujaw, wciąż obecna w codziennych rozmowach starszego pokolenia, w twórczości ludowej i w pracach badaczy. Widać w niej wpływy dialektów wielkopolskiego i mazowieckiego. Słownictwo przejęło sporo zapożyczeń z niemieckiego i rosyjskiego — rusycyzmy częściej spotyka się na Kujawach wschodnich.
Gwarę warto znać, bo przechowuje nazwy dawnych przedmiotów, prac i zwyczajów. Dziś zanika, zwłaszcza wśród młodszego pokolenia.
Cechy gwary kujawskiej
- brak mazurzenia — mówi się „szyroki”, a nie „syroki”;
- dawne długie a wymawiane jak o: „staro bida”;
- pochylone e wymawiane jak i po spółgłosce miękkiej lub jak y po twardej: „wisz, rozumisz, tyż”;
- samogłoska a przed spółgłoskami nosowymi n i m wymawiana nierzadko jak u;
- o na początku wyrazu wymawiane z zaokrągleniem warg (labializacja, u̯o), co w zapisie oddaje się czasem przez ł: „łobiod” (obiad);
- e zamiast o w odmianie: „bierę, niesę”;
- lokalnie końcówki -ił, -ył przechodzą w -eł.
Mały słownik gwary kujawskiej
Kliknij literę, aby rozwinąć listę słów. Hasła zapisujemy tak, jak brzmią w gwarze, a obok podajemy znaczenie.
A jak absztyfikant
- absztyfikant
- amant
- acan
- waszmość, możny pan
- ady
- ależ, przecież
- adyć
- już, teraz
- adygo
- wynoście się (używane zwykle do zwierząt, która weszła w szkodę)
- afty
- hafty
- ajntop
- danie jednogarnkowe, gęsta zupa
- ajuści
- a jakże, jeszcze czego
- akordion
- akordeon
- akuratny
- staranny, dokładny
- akuratnie
- w sam raz, dokładnie, starannie
- akuszerka
- położna
- alkierz
- sypialnia gospodarzy
- ancug
- garnitur, ubiór odświętny
- ancykryst
- diabeł , czort
- angryst
- agrest
- anker
- staroświecki zegarek
- anksa mieć
- bać się
- antrejka
- sień, korytarz, przedpokój
- anodyny
- krople odurzające
- apódzieszty
- wynoś się, uciekaj
- artycha
- aktor
B jak babsko
- babsko
- baba, brzydka lub stara kobieta
- babok
- strach na wróble, straszydło
- bachać się
- kąpać się
- baczyć
- pilnować, nie spuszczać z oczu
- balbirz
- fryzjer
- bamber
- chłop
- bana
- pociąg
- bania
- dynia
- barzy
- bardziej
- bebech
- brzuch
- bebechy
- wnętrzności lub pościel
- bebzun
- duży brzuch
- bednorz
- bednarz
- bedłki, bedki
- grzyby
- bejmy
- pieniądze
- bekón
- bekon
- berbelucha
- mętna ciecz, brudna woda
- betón
- beton
- bety
- pościel
- bezdynki
- ule pszczele ze słomy
- bibulić
- pisać
- bida
- bieda, także dwukołowy powóz konny
- bimba
- tramwaj
- blałka
- wagary
- blubrać
- ględzić
- blubry
- brednie, bzdury
- błónd
- błąd
- błóndzić
- błądzić
- boba
- ciepła zimowa czapka, np. futrzana
- bochynek
- bochenek
- bocheniarz, bocheniorz
- robotnik sezonowy
- boczyć
- pilnować (baczenie na coś) lub gniewać się, obrażać się na kogoś
- bodej
- bodaj
- bogać tam
- czyżby? (zwątpienie)
- bogalicha
- pogardliwie bogaczka
- boleoczy
- jaskier
- bolóncy
- bolący
- bolónczka
- bolączka
- borgować
- pożyczać (sprzedawać na kredyt, na zeszyt)
- bożo krówka
- biedronka
- bón
- bób
- bónk
- bąk
- brachol
- brat
- bratowo
- bratowa
- brecha
- łom
- brechtać się
- taplać się w wodzie
- bręczeć
- marudzić
- bróna
- brona
- brónić
- bronić
- brónować
- bronować
- brónzowy
- brązowy
- bryle
- okulary
- brynda, bryndka
- denaturat
- bubek
- walet w kartach
- bucha, buszka
- kurtka, marynarka
- bulaj
- grubas
- burok
- burak
- burtnik
- krawężnik
- bymbnić
- bębnić
- bymbym
- bęben
- bździągwa
- pogardliwie o kobiecie
C jak cudok
- całki
- cały
- caban
- duże, grube zwierze
- chabatuła
- chrust, suche igliwie, gałązki na opał
- chachmyncić
- kłamać, gmatwać, oszukiwać
- chachoł
- kołnierz
- chałupa
- wiejski dom
- chabas
- mięso
- chaps
- kęs
- charchać, charchlać
- kaszleć, pochrząkiwać
- chechłacz
- szczotka do czyszczenia krów
- chechłać
- plątać, gmatwać, komplikować
- cherlok
- cherlak, chudzielec, mizerota
- chichrać się
- śmiać się
- chlib
- chleb
- chliw
- chlew
- chłopok
- chłopak
- chmara
- dużo, wielka liczba
- chocioż
- chociaż, choć
- chodzić po gościach
- wybierać się w gościnę, odwiedzać
- chęchy
- mokre zarośla, moczary, nieużytki
- chlać
- pić lub uchlać- ugryźć
- chuncwot
- łobuz, urwis
- chybotać się
- chwiać się, kołysać się
- chycać
- skakać
- chynchy
- wertepy, zarośla
- chyntny
- chętny
- cielok
- cielak, cielę
- ciengiem, cingim
- ciągle, wciąż
- cióngnik
- ciągnik
- cimno
- ciemno
- cincie
- cięcie
- cinki
- cienki
- cinty
- cięty, zawzięty
- cinżki
- ciężki
- cinżor
- ciężar
- ciń
- cień
- ciónć
- ciąć
- cióngnónć
- ciągnąć
- cknić
- tęskić
- cmyntorz
- cmentarz
- coby
- aby, żeby
- cómber
- comber
- cudok
- dziwak
- cug
- prąd powietrza, przeciąg, przewiew, ciąg w kominie
- cweter, cwyter
- sweter
- cybula
- cebula
- cyganić
- kłamać
- cykor
- strach, strachliwy
- cykoryja
- cykoria
- cymboł
- cymbał, także głupek
- cymynt
- cement
- cysorz
- cesarz
- czerwinić, czyrwinić
- czerwienić
- czerwónka
- czerwonka
- czkowka
- czkawka
- czort
- czart, diabeł
- czworok
- czworak
- czym pryndzy
- czym prędzej
- czymu
- czemu
- czynsto
- często
- czornina, czarnina
- zupa z kaczej lub gęsiej krwi
- chochla
- łyżka wazowa
- ciul
- oferma, niedorajda
Ć jak ćwok
- ćmik
- papieros
- ćmić
- palić, ale także boleć np. ból zęba
- ćpnąć, ćpnónć
- rzucić
- ćwok
- oferma, tępak
D jak dekiel
- dalgo
- prędzej, dalej
- daliko
- daleko
- dekiel
- pokrywka, nakrywka
- dinks, dynks
- rzecz o nieokreślonej nazwie, gdy nie wiemy lub zapomnimy jak się coś nazywa
- diobeł
- diabeł
- dłuży
- dłużej
- dobrodzij
- dobrodziej
- dokónd
- dokąd
- doktór
- doktor
- dopiro
- dopiero
- dorynczać
- doręczać
- dosingnónć
- dosięgnąć
- dotónd
- dotąd
- downi
- dawniej
- donoglać
- bolec
- dóm
- dom
- dómb
- dąb
- dónć
- dąć
- drewinko
- drewienko
- drobka, drabka
- drabina
- drobniuchny
- drobniutki
- dróng
- drąg
- drónżyć
- drążyć
- dryl
- siewnik
- dryntwy
- cierpki
- drzaźnić
- drażnić
- drzyć
- drzeć
- drzywko
- drzewko
- dubeltowy
- podwójny
- durch
- ciągle
- durszlok
- cedzak
- dycht
- całkiem
- dyć
- przecież
- dydek
- smoczek
- dać dyla
- uciec
- dymba
- dęba
- dynko
- spód naczynia, albo przykrywka
- dyntko
- dętka
- dyrdymoły
- bzdury , brednie
- dyszcz
- deszcz
- dzie
- gdzie
- dzil
- część, porcja
- dzinki, dzinka
- dzięki
- dziń
- dzień
- dzisiej
- dzisiaj
- dziabka
- motyka
- dudlać
- płakać
- drygać
- bać się, wystraszyć się
- dyrdok, na dyrdoka
- żwawo, szybko, w te pędy
- dzylówka
- zelówka, podeszwa
- drynda
- dorożka
E jak ejber
- ejber
- łobuz
F jak fanga
- facjatka
- pomieszczenie mieszkalne na poddaszu
- fajerki
- kręgi od pieca
- fanga
- cios
- farfocle
- mętna zawiesina lub osad
- fasa
- zbiornik, cysterna do wody
- fest
- mocno, porządnie
- filcoki
- zimowe buty ze skóry lub gumy z cholewami z filcu
- flacha
- butla
- flance
- sadzonki
- flancować
- sadzić
- flaszka
- butelka
- flejowaty
- niechlujny
- folgować
- ulżyć, pozwalać
- framuga
- ościeżnica
- fufajka
- kufajka, waciak
- fuga
- spoina w murze
- fumfel
- gówniarz, kumpel, smark
- furmanka
- powóz konny
- furt
- ciągle
- futer
- pasza
- futrować
- karmić zwierzęta domowe
- fyrtel
- wyznaczony rejon, część jakiegoś terenu
- faryna
- cukier
- fertyk
- po wszystkim, koniec
- fociu
- ojciec
- funt
- pół kilograma
- frechowny
- opryskliwy
- fujera
- ognisko
- fujty
- nogi
- fefry
- strach
- fifny
- kiepski
- fyrać, fyrnąć
- uciekać
- funcka
- lampa
- fafoły
- męty
G jak galanty
- gable
- widły do ziemniaków, buraków
- gadzina
- gad, zwierzę
- galanty
- dość duży
- galańcie
- dość dużo
- gałgan
- rozrabiaka, urwis
- gały
- oczy
- ganek
- weranda
- gapa
- ptak z rodziny krukowatych: kruk, gawron, wrona
- garować
- leżeć w łóżku, spać
- gderać
- marudzić, nie spieszyć się
- giglać
- łaskotać
- gira
- noga
- glaca
- łysina
- glajda
- osoba niechlujna
- glanc
- połysk, polewa, lukier
- glancpapir
- papier ścierny
- glindzić
- ględzić
- glizda
- glista lub dżdżownica
- gluba
- smarki z nosa
- glubka
- śliwka mirabelka
- głómb
- głąb, głupi
- głymboko
- głęboko
- gniść
- gnieść
- gnot
- kość
- godać
- mówić
- golorz
- fryzjer
- golnónć
- wypić
- gołómb
- gołab
- gora
- ognisko na polu
- gorónco
- gorąco
- goróncy
- goracy
- gospodorz
- gospodarz
- gościniec
- karczma, zajazd, a także droga
- gónić się
- mieć rujęnp. krowa
- góra
- strych, na górze- na pietrze
- górol
- góral
- gracka, graczka
- motyka
- grajcarek
- korkociąg
- gramolić się
- wchodzić gdzieś lub na coś nieporadnie
- grdyka
- krtań
- grobki
- grabie, grabki
- gryfel
- rdzeń ołówka
- grynzowiny
- fusy od kawy lub herbaty
- grzebiń
- grzebień
- grzynda
- grzęda
- gulorz
- indyk
- guła
- indyczka
- gumioki
- kalosze
- gutalina
- pasta do butów
- guzdrać się, guzdrzyć się
- robić coś bardzo powoli
- gwiozda
- gwiazda
- gymba
- twarz
- gynsi
- gęsi
- gzik
- twarożek ze śmietaną i szczypiorkiem
- gzub
- dzieciak
- głabać
- kraść, brać całymi garściami
- graty
- rupiecie
- grygolić
- bazgrać, brzydko pisać
- gajgi
- skrzypce
- galart
- galareta z mięsa, zimne nóżki
- gilejza
- niezdara
- ganc
- zupełnie, całkiem
- gamuła
- gamoń
- gibnąć, gibać
- dźwignąć, ukraść
- gideja
- wysoka, chuda kobieta
- gnyk
- kark
- glazejki, glazerki
- rękawiczki
- golać, hycać
- skakać
- gołasy
- gołębie
- gęszczoki
- gąsięta
- grocz
- gracz np. skrzypek
- grajotko
- instrument muzyczny
H jak hajcować
- haczyk
- także pogrzebacz
- hajcować
- palić się
- hajtnónć się
- ożenić się, wyjść za mąż
- he
- tak
- heklówka, heklować
- szydełko, robić na szydełku
- hok
- hak
- hoczyk
- haczyk
- huby
- pagórki, odległe gospodarstwo lub teren poza wsią
- hybel
- strug, hebel
- hyblować
- heblowac
- hybotać się
- chwiać się, kołysać się
- hycel
- łowca psów
- halbka
- połówka, flaszka, butelka
- helka
- wóz konny
- hoje
- spodnie
- haman
- olbrzym, potwór, ktoś ciężki, niezgrabny i niezbyt mądry
- huncwot
- łotr, szelma, niegodziwiec
- hycnąć
- skoczyć
- haczka
- motyka
- hejbnąć się
- zdobyć się na coś
- hazaj
- zając
- hista
- historia, przedmiot w szkole
I jak ino
- ino
- tylko
- inaczy
- inaczej
- idzim
- idziemy
- ikra, ikry
- łydka, łydki
- inszy
- inny
- istny, isny
- taki jeden, właśnie ten
J jak jabzo
- jabzo,jabko
- jabłko
- jadaczka, japa
- gęba
- japa
- również dziura w odzieży
- juchta
- chuligan, łobuz
- judy
- uda
- jaczka
- kaftanik, bluzka, marynarka
- jucha, juszka
- krew
- jarmonika
- harmonijka
- jinzioro
- jezioro
- jarmuż
- roślina zielna siekana i gotowana często z kaszą, zwłaszcza przez biedotę na przednówku
- jupa, jupka, jaka
- kurtka
- jagniok
- jagnię
- jak bóndź
- jak bądź
- jak noleży
- porządnie, jak należy
- je
- jest
- jednaki
- jednakowy
- jedyn
- jeden
- jedynaście
- jedenaście
- jedynok
- jedynak
- jeno
- tylko
- ji
- je obiad, lub jej
- jińczyć
- jęczeć
- jo
- ja albo tak
- jagata
- gęś
K jak kyndzior
- kabza
- torba na pieniądze
- kachel
- kafel, element pieca kaflowego
- kachlok
- piec kaflowy
- kaczoki
- kaczęta
- kaczór
- kaczor
- kajet
- zeszyt
- kalafa
- twarz
- kalika
- kaleka
- kalindorz
- kalendarz
- kałdón
- gruby brzuch
- kaminniok
- kamienny garnek do mleka, śmietany
- kamiń
- kamień
- kamloty
- kamienie
- kana
- duża bańka na mleko
- kanka
- mała banka na mleko
- kaniflorek
- materiał wybuchowy używany przez młodzież na Wielkanoc do " strzelania z kluczy"
- kanoł
- kanał
- kantówka
- krawędziak
- kapka
- odrobina
- karmelki
- cukierki
- katana
- wierzchnie okrycie, bluza, kurtka
- kawalóndek
- kawałek, odrobinka
- każden
- każdy
- kich
- przebita dętka od roweru
- kiecka
- suknia
- kierda
- locha, maciora, wieprz
- kierdy
- plotki
- kieszyń
- kieszeń
- kilnia
- kielnia
- kipa
- niedopałek papierosa lub duży wiklinowy kosz z dwoma uszami (uchwytami)
- klofta
- coś dużego lub ciężkiego albo duży kawał drewna
- kista
- skrzynia
- kijanka
- krótka deszczułka z rączką do prania bielizny przez wybijanie brudu
- kiszka
- kaszanka
- kiszónka
- kiszonka
- kiżenka, kieżynka
- naczynie z ubijakiem do robienia masła
- klamoty
- graty
- knyp
- nóż
- kminić
- mówić, gadać
- klara
- światło oślepiajace
- klinczyć
- klęczeć
- klipa
- gra regionalna
- kielczyć się
- śmiać się
- klofta
- pogard. gruba, ociężała kobieta
- klómb
- klomb
- klumpy
- buty z drewnianymi spodami
- kluszczonka
- woda po gotowaniu makaronu lub klusek
- kłaki
- włosy
- kłymbek
- kłębek
- kłymbiasty
- kłebiasty
- kłymbowisko
- kłębowisko
- klamot
- kamień
- kluk, kluka
- nos
- kolebać
- kołysać
- knoty
- chłosta
- knyp
- nóż
- knypek
- mały nóż, nożyk
- kobita
- kobieta, żona
- kojfnonć, kojtnonć
- umrzeć
- kokoszka
- młoda kura
- kole
- obok, przy
- kolejorz
- kolejarz
- kolibka
- kolebka, kołyska
- kolinda
- kolęda
- kolonialka
- sklep spożywczy
- kopanka
- miska do wyrabiania ciasta na chleb
- koprowina
- miedź
- kopystka, kopycha
- drewniana łyżka
- koróna
- korona
- kołtun
- skręcone, zaplątane, brudne włosy
- korzónek
- , korzyń- korzonek, korzeń
- kozieł
- kozioł, także nazwa gry regionalnej
- kozok
- kozak
- kómbajn
- kombajn
- kómin, kóminiorz
- komin, kominiarz
- kómitet
- komitet
- kómpać
- kąpać
- kómpot
- kompot
- kómu
- komu
- kómuna
- komuna
- kómynda
- komenda
- kómyndant
- komendant
- kociamber
- kot
- korbol
- dynia
- kónduktor
- konduktor
- kónica
- kłonica
- kónien
- koniec
- kóniecznie
- koniecznie
- kónopie
- konopie
- kónkól
- kąkol
- kóntuar
- kontuar
- kóń
- kon
- krajrzoga
- piła tarczowa
- krakowiok
- krakowiak
- krydyns
- kredens, bufet
- krowiniec
- krowieniec, krowie placki
- krócy
- krócej
- króng, kryngu
- krąg, kręgu
- krukiewka
- uchwyt, drewniana rączka
- krużowaty
- człowiek z kręconymi włosami
- krychane kartofle
- tłuczone ziemniaki, puree
- kryda
- kreda
- kryncić
- kręcić
- kryska
- kreska
- krystek
- okrągły piecyk stalowy lub żeliwny na węgiel (takze kurierek, fajerek)
- kściny
- chrzciny
- krzok
- krzak
- krzymiń
- krzemień
- któryndy bóndź
- którendy bądź, obojętnie którendy
- kubaba
- ziele angielskie
- kuchnia
- piec do gotowania
- kucier, kuczer
- furman, woźnica
- kuć
- także kłuć
- kufa
- beczkowóz
- kufajka
- waciak, ciepła przeszywana kurtka szyta na watolinie
- kujawiok
- kujawiak
- kulosy
- nogi
- kómbinacja
- kombinacja
- kómbinerki
- kombinerki, szczypce
- kumoszka, kumoter
- kuma, kum
- kupywać
- kupować
- kurok, kurak
- kogut
- kurczok
- kurczak
- kurynda
- pismo przekazywane od domu do domu w formie obwieszczenia
- kutwa
- skąpiec, złośliwiec
- kwarta, kworta
- litrowy garnek z jednym uchem
- kwiczyć
- kwiczeć
- kwiot
- kwiat
- kyndzior
- kędzior, lok
- kremrować
- płytko wzruszyć ziemię, np. zaorać płytko ściernisko
- kuzaj
- kuzyn
L jak luj
- laba
- wypoczynek, przyjemność
- lachnąć
- pocałować
- lajsnąć
- kupić, sprawić sobie coś
- land
- wieś
- langus
- długas
- lapa
- klasa
- latoperz
- nietoperz
- latosi
- tegoroczny
- latoś
- w tym roku
- latowy
- letni
- latówka
- letni wychów bydła
- laubzyga
- piłka do cięcia sklejki
- laufboba
- posłaniec, goniec
- leberka
- wątrobianka
- lecić
- lecieć, iść
- lekciejszy
- lżejszy
- leloch
- pieszczoch, maminsynek
- lelija
- lilia
- lepi
- lepiej
- letki
- lekki
- leźć
- iść, łazić
- licki
- lejce, cugle
- ligęza
- niedojda, ciamajda
- likarstwo
- lekarstwo
- listowy
- listonosz
- liść bobkowy
- liść laurowy
- litkup
- zwyczaj zapijania dobitego targu, wódka fundowana przez nabywcę
- lgnąć
- grzęznąć, zapadać się
- lofer
- powsinoga, łazęga, ktoś kto nie może usiedzieć w domu
- lofrować
- włóczyć się, łazikować, lenić się
- lola
- kij, pałka
- lompy
- ciuchy, odzież
- lontrus
- łobuz, chuligan
- lorbas
- kawał chłopa, urwis, chuligan
- lotać
- latać, biegać, marnować czas, obijać się, bumelować, wałkonić się
- lufcik
- małe, dodatkowe okienko w dużym oknie
- luj
- chuligan, łobuz
- lujówka
- czapka z daszkiem
- lumpy
- niechlujne ubrania, chuligani
- luntrus
- łobuz, nicpoń
Ł jak łóna
- łapawice
- rękawice
- łata
- szmata
- łazynga
- wędrowiec, powsinoga
- łe tam
- ach tam (wykrzyknik)
- łechtać
- łaskotać
- łynty
- łodygi ziemniaków (również łynta- wysoki człowiek)
- łobiod
- obiad
- łoblotany
- obeznany
- łobstalować
- zamówić, zarezerwować
- łodebrać
- odebrać
- łochronka
- przedszkole
- łod
- od
- łogónek
- kolejka w sklepie
- łokónek
- mały okoń
- łołówek
- ołówek
- łoński rok
- zeszły rok
- łopciónć
- obciąć
- łornół
- szybko ruszył, szybko pobiegł
- łowca
- owca
- łón
- on
- łóna
- ona
- łynciny
- łodygi ziemniaków
- łyngol
- ktoś wysoki
- łyskać się
- błyskać się
M jak myntny
- machorka
- tytoń do fajki
- maciek
- brzuch, żołądek
- maciora
- locha
- madrac
- materac
- majsel
- przecinak
- majlfut
- wypad na łono natury, wycieczka
- maluda
- maluch, małe dziecko
- marmulada
- marmolada
- mónczka
- krochmal
- meter
- metr
- mglić
- mdlić, nudzić (nudności)
- miałki
- płytki, sypki
- mić cykora
- bać się
- mić dryg
- umieć dobrze coś robić, mieć do tego predyspozycje
- mić
- mieć
- miesiónc
- miesiąc
- milión
- milion
- mindzy
- między
- minso
- mięso
- minszać
- mieszać
- minta
- mięta
- mintówka
- miętówka
- mintus
- miętus
- miszkać
- mieszkać
- miszkanie
- mieszkanie
- mizdrzyć się
- przymilać się
- mliczornia
- mleczarnia
- mliczorz
- mleczarz
- mliko
- mleko
- młodzie
- drożdże
- młócarnia
- młocarnia
- młynorz
- młynarz
- młynorzowo
- młynarzowa
- mni
- mniej
- mnijszy
- mniejszy
- mnożynie
- mnożenie
- mocni
- mocniej
- mocorz
- mocarz
- modre
- ultramaryna
- modrok
- chaber, bławatek
- modrokowy
- niebieski
- modrzyć
- barwić ultramaryną
- motór
- motor, silnik
- móm
- mam
- mómynt
- moment
- mónczka
- krochmal
- Móngoł
- Mongoł
- mónż
- mąż
- muchómór
- muchomor
- mudzić
- marudzić, zajmować niepotrzebnie czas, tracić czas
- musowo
- obowiązkowo, koniecznie
- mutra
- nakretka
- muzykanty
- orkiestra
- mycka
- czapka
- mylinie( mielinie)
- mielenie
- myndel
- mędel
- mynka
- męka
- mynski
- męski
- myntny
- mętny
- myślić
- myśleć
- mucia
- matka
- matynka
- matka zdrobniale
- muły
- muskuły
- mus
- konieczność
- ma sztycha
- jest nadpsute
- makiełki, makiołki
- kluski z makiem na słodko (potrawa wigilijna)
N jak nuplać
- nabierka
- łyżka wazowa
- nadzierać się
- krzyczeć
- nagrygolić
- napisać niestarannie, nagryzmolić
- nahajcować
- napalić
- napalony
- zawzięty, bardzo pragnący czegoś
- na
- weź, proszę, daję ci
- na barana
- nieść kogoś na plecach
- na chybcika
- robić coś szybko, niedokładnie
- na gorónco
- na gorąco
- na podoryndziu
- pod ręką, na podorędziu
- na potym
- na potem, na później
- na późnij
- na później
- na pryndce
- naprędce
- na przedej
- na sprzedaż
- na przestrzoł
- na przestrzał
- na przybość
- bez skarpet
- na rymby
- włożyć coś, ubrać na odwrotną (lewą) stronę
- na szage
- na ukos, na skróty
- na trzyźwo
- na trzeźwo
- na wirzchu
- na wierzchu
- nacychować
- zaznaczyć
- nadusić
- nacisnąć
- nadynty
- nadęty, napuszony
- najónć
- nająć
- najpszód
- najpierw
- naleźć
- znaleźć
- naliwać
- nalewać
- naliwka
- nalewka
- namknónc się
- usunąć się, przesunąć się
- namolny
- natrętny
- naobkoło
- dookoła, naokoło
- napinty
- napięty
- napómknónć
- napomknąć, wspomnieć
- naprowdy
- naprawdę
- napynd
- napęd
- narościć się
- osiągnąć dojrzałość
- naroz
- naraz, nagle
- narzeczóno
- narzeczona
- narzóndzać
- cerować, naprawiać odzież
- nawlic
- nawlec
- nazad, nazod
- do tyłu (komenda do konia)
- naźryć
- nażreć, najeść (obraźliwie)
- niedołynga
- niedołęga
- nieoczyszczóny
- nieoczyszczony
- nietopyrz
- nietoperz
- no
- potwierdzenie, tak
- norac się
- brudzić
- nygus
- leń
- nyncić
- nęcić
- nyndza
- nędza
- nyndzorz
- nędzarz
- nynkać
- nękać
- nynać
- spać
- nadra
- pazucha, zanadrze
- nicpoty
- niegrzeczny, niedobry
- nyny
- spanie
- nyrol
- skąpiec
- nuplać
- ssać
- narychtować
- przygotować
O jak obewzrotny
- obaczyć
- zobaczyć
- obalić
- przewrócić
- oblic
- oblec, założyć
- oblotany
- obeznany, światowy
- oblyc się
- ubrać się
- obłuczyć
- założyć (pościel, ubranie)
- oboczyć
- zobaczyć
- obrok
- pasza dla konia
- obróńca
- obrońca
- obstalować
- zamówić
- obtoknónć
- opłukać naczynie w wodzie
- obzorgować
- postarać się o cud
- ochyndorzyć
- doprowadzić z grubsza do porządku
- ociec
- ojciec
- ofuknónć
- obrazić się, zripostować
- ogacić
- ocieplić przed mrozem
- opliść
- opleść
- oprzóntać
- oprzątać, nakarmić zwierzęta
- oprzynt
- oprzęt (jak wyżej)
- orka na zogón
- orka na zimę
- ospa
- śruta, pasza dla zwierząt
- osprzynt
- osprzęt
- ostać
- zostać
- ozorgować
- zamówić
- ożeszty
- Ach ty (wyrażenie złości, dezaprobaty)
- ożynić
- ożenić
- ożywinie
- ożywienie
- odbuchło
- odbiło
- obkład
- kompres, np. wędlina czy ser na chlebie
- obśrupany
- wyszczerbiony
- odpicować się
- wystroić się
- odpicowany
- wystrojony, elegancki
- ogarnąć się
- oporządzić się
- oglądnąć
- obejrzeć
- opyplany
- brudny, umorusany, niechlujny
- obewrotny
- obrotny, sprytny, zręczny
- ogróżka
- dreszcze gorączkowe
- opałka
- koszyk
Ó jak óna
- ón
- on
- óna
- ona
- óndulacja
- ondulacja
P jak pierdoła
- pajda
- gruba kromka chleba
- papirówka
- papierówka
- paplina
- topola
- patefon
- adapter
- patyk
- kojec w chlewie
- pazłotko
- folia aluminiowa
- pelić
- pleć
- pepłać
- brudzić
- pieczyń
- pieczeń
- pielić
- pleć
- piełun
- piołun
- pierduśnica
- plotkara
- pierdziołka, pierdałka
- owoc dzikiej gruszki
- pirón
- piorun, pierun
- pikny
- piękny
- pindrzyć się
- stroić, upiększać się
- pindurynda
- chwast silnie trujący, bieluń dzierzawa
- pinióndz
- pieniądz
- pinkny
- piękny
- pinta
- pięta
- pioch
- piach
- pioć
- piać, śpiewać wysokim głosem
- piróg
- pieróg
- pirszy
- pierwszy
- pirwyj
- wczesniej
- pirze
- pierze
- pirzyna
- pierzyna
- pisorz
- pisarz
- piszczoła
- piszczałka
- plaski
- płaski plómba- plomba
- plón
- plon
- po czymu
- po ile
- po wiela
- po ile
- pochrympać
- uciąć nierówno, niestarannie
- pocióng
- pociąg
- pocirz
- pacierz
- poczóntek
- początek
- poczynstunek
- poczęstunek
- podbirać
- wykopać część bulw ziemniaka nie wyrywając krzaka
- poddziesiónto
- drugie śniadanie
- podleczóny
- podleczony
- podliwać
- podlewać podług- według
- podobiństwo
- podobieństwo
- podstymp
- podstęp
- podstymplować
- podstęplować
- podwolać się
- zalecać się
- podwyrko, podwórek
- podwórze
- poincie
- pojęcie
- pointny
- pojętny
- polić
- palić
- polipa
- sufit
- połknónć
- połknąć
- pomindzy
- pomiędzy
- porómbany
- niespełna rozumu, głupi
- portki
- spodnie
- porzónny
- porządny
- posiasny
- dopasowany do osoby, ergonomiczny
- postrónek
- postronek, linka
- postymp
- postęp
- pośrupać
- poszczerbić, obić, postrzępić
- potolać
- wygnieść, wydeptać np. łan zboża
- potym
- potem
- powróz
- sznur, linka
- pozbadnónć
- pozbaść, wejść komuś na głowę
- pólik
- policzek
- pómpa
- pompa, ulewa
- pónczek
- pączek
- póńczocha
- pończocha
- procynt
- procent
- proszczok
- prosię
- prónd
- prąd
- pryndki
- prędki, szybki
- przebirać
- przebierać, selekcjonować
- przebrać np. rękę
- zwichnąć podczas pracy
- przecie
- przecież
- przedać
- sprzedać
- przednówek
- okres przed żniwami
- przerymbel
- przerębla
- przetrejbować
- zmielić ziarno, przemielić
- przewalić się
- przewrócić się
- przybość
- chodzić na boso, lub w butach bez skarpet
- przylepka
- piętka chleba
- pszynny
- pszenny
- ptok
- ptak
- pucowaty
- pulchny, okrągły na twarzy
- pugilares
- portfel, etui
- puszorek
- uprząż konia
- pyda
- laga, bicz
- pylić
- pleć
- pympek
- pępek
- pyntać się
- pętać się
- pagować
- patrzeć, podglądać
- ploga
- plaga
- polowce
- ciężkie sznurowane buty
- pódź sa
- chodź tu
- pecynka
- grudka
- pyrki
- ziemniaki
- ploży
- sprzyja, dobrze służy komuś
- plug
- ropa
- polica
- półka
- posowa
- pułap
- płatnirz
- zbierał po wsiach szmaty, dając w zamian drobne, tandetne przedmioty
- potykielec
- na potykielcu- na poczekaniu
- pukwa
- pukawka, zabawka do strzelania
- pylonka
- pielenie chwastów
- publika
- publiczne zgorszenie
- poruta
- wstyd
- parzybroda, parzycha
- zupa z kapusty
- plyndz
- placek ziemniaczany
- peja
- wesz, pchła
- pener
- człowiek z marginesu
- penerstwo
- margines społeczny
- pierdoła
- gamoń
- pierdoły
- głupoty
- pkać
- pchać
- przytośtać
- przynieś
- podkoziołek
- ostatni dzień karnawału
R jak raputaśny
- rachować
- liczyć
- raczy
- raczej
- raszpel
- pilnik
- rechotać
- śmiać sie głośno, rubasznie
- rechtać się
- mieć ruję (maciora)
- reizen tasza
- torba podróżna
- rejwach
- zamieszanie, hałas, szum, zgiełk
- roboszek
- robaczek
- roguzie
- pałka szerokolistna zwana również rogożą
- rojber
- psotny chłopiec
- roz
- raz
- rozbirać
- rozbierać
- ruk cuk
- szybko, spawnie, zgrabnie
- rychli
- wczesniej
- rychło
- wcześnie
- rychtować
- szykować, przygotowywać
- rychtyg, rychtyk
- w porządku, akurat, czyżby (w przypadku pytania)
- rydel
- daszek czapki
- rymorz
- rymarz
- ryncznie
- ręcznie
- rynka
- ręka
- rynkow
- rękaw
- ryptura
- przepuklina
- rzaga
- piła do cięcia drewna
- rzeszoto
- sito
- rzodki
- rzadki
- rzodkie pyry z kaszom
- krupnik
- rzodkie pyry z kapustom
- kapuśniak
- rzónd
- rząd
- rzóndzić
- rządzić
- ryczka
- stołek, małe krzesełko
- rzynsa
- rzęsa
- rajzować
- podróżować
- redyska, rediska
- rzodkiewka
- rumpuć
- gęsta zupa jarzynowa
- repeta
- gęsta zupa na jednodaniowy obiad, dokładka
- ryfa
- gęba, mina, wyraz twarzy, grymas
- rugzak
- plecak
- reputaśny
- odważny, energiczny
S jak szmatnica
- sagan
- ciężki garnek kuchenny, gar
- saganek
- garnek kuchenny
- sekulory
- okulary
- sicha
- sierść, włosy
- sieknónć
- uderzyć
- siekocz
- narzędzie z ostrzem z blachy wygiętym w kształcie litery "S" osadzonym na trzonku służące do rozdrabniania ziemniaków, buraków na karmę dla świń, krów, koni
- siła
- dużo
- siora
- siostra
- siw
- siew
- skarpyty
- skarpety
- skorupy
- naczynia porcelanowe, fajansowe, ceramiczne
- sklep
- piwnica, ziemianka do przechowywania płodów rolnych okopowych
- skopowina
- baranina
- skrzeki, skworki
- skwarki
- słóma
- słoma
- smaka
- apetyt
- smary
- chłosta, bicie
- smeja, smela
- gotowane otręby, gotowana śruta na paszę do zwierząt
- sodzowka
- staw
- sóm
- są
- sómsiek
- część stodoły przeznaczona do składowania zboża, siana, słomy
- sprawunki
- zakupy
- sprzedajta
- sprzedajcie
- stalować
- zamawiać, regulować zegar
- statki
- naczynia kuchenne
- steczka
- ścieżka, dróżka polna
- stelmach
- stolarz
- stróna
- strona
- strugać kartofle
- obierac ziemniaki
- strychołek
- osełka do kosy
- stuf, stufiok
- kubek metalowy
- suchoty
- gruźlica
- sumitować się
- tłumaczyć się
- suszynie
- suszenie
- swołocz
- podły człowiek
- swyter
- sweter
- syr
- ser
- szablok
- fasola
- szabrować
- kraść
- szaga
- ukos (iśc na szagę- iść na ukos, na przełaj)
- szajerek
- budynek gospodarczy do przechowywania drewna
- szak
- oczywiście, przecież
- szak?
- czy tak?, prawda?
- szczun
- gówniarz, dzieciak
- szczupok
- szczupak
- szwung, szwunk
- zręczność, sprawność
- szkarpyta
- skarpeta
- szkita
- noga
- szkloki
- landrynki, twarde cukierki
- szmaja, szmania
- człowiek leworęczny, mańkut
- szmalec, szmolec
- smalec
- szmuglować
- przemycać, spekulować, oszukiwać
- szmyrgiel
- szlifierka
- szpec
- ktoś obeznany a jakiejś dziedzinie, lub cwaniak
- szpilorek
- szydło, przebijak
- sztrykować
- robić na drutach coś z wełny
- szturchać
- trącać
- sztyga
- kopka zboża zestawiona ze snopów
- szudrać się
- drapac się
- szukać się
- bawić się w chowanego
- szundy
- drewniane nosidło do noszenia wody
- szut
- miał węglowy, także drobny gruz
- szwejcować
- spawać
- szwotoły
- strzępy, podarta odzież
- szwung
- pęd, szybkość, chęć
- szwyndać się
- wałęsać się, chodzić bez celu
- szypa
- łopata do śniegu
- sirminga
- niepozorny facet
- szachol
- szeregowy żołnierz
- szajges
- cwaniaczek
- szkieła
- policjant
- sznytka
- kromka
- szplin
- głupiec, wariat
- sztuba
- pomieszczenie, lokal
- sztrumble
- papierosy
- szwerka
- siostra
- sztyrować
- iśc, maszerować
- skiciu
- smyk, chłopiec
- smog
- kij
- spążka
- drewniana zatyczka
- spozim
- początek wiosny
- staje
- miara długości, około stu dużych kroków
- stroszki
- strachy, straszydła
- supast
- przymusowa, postanowiona przez sąd sprzedaż majątku niewypłacalnego dłużnika
- szalej
- cykuta, roślina z której korzenia otrzymuje się truciznę
- szewiot
- wełniana tkanina
- szmatnica
- szafa lub skrzynia na odzież
- szmuchel
- oszustwo, kradzież
- szybity
- wygięty, półokrągły, zaokrąglony
Ś jak ślipia
- ślipia
- oczy
- ślungwa,ślongwa
- niezdara, łamaga
- śpik
- skroń lub ciemiączko u niemowlęcia
- śrubsztok
- imadło
- śrutować
- mleć zboże
- świntojanki
- porzeczki (ale nie czarne)
- świniok
- świniak, wieprzek
T jak tamój
- tamój
- tam
- tachać
- nosić
- taradajka
- bryczka
- tartajstwo, tałatajstwo
- dziadostwo
- tasak
- maczeta do ogławiania buraków (obcinania liści)
- taśtać, tośtać
- nosić, poniewierać, szarpać
- tedy
- wtedy
- toć
- ależ, przecież
- tolać się
- tarzać się np. w sianie, słomie
- tregry
- dwuteowniki stalowe, dźwigary
- trepy
- drewniaki, ciężkie buty
- trotuar
- chodnik
- trowa
- trawa
- tuk
- przygłup
- tutej
- tutaj
- tutka
- torebka papierowa
- tyncza
- tęcza
- tyrać
- ciężko pracować
- tryty
- buty, nogi
- tasz
- buda kramarska
- tatynek
- ojciec zdrobniale
U jak ukrychać
- ubrechtać
- uśmiać się
- ukrychać
- rozdrobnić ugotowane ziemniaki
- ulingołka
- owoc dzikiej gruszki
- ulinić
- wykręcić piszczałkę, zsuwając korę z gałązki wierzbowej
- umorusać
- wybrudzić
- unorać się
- ubrudzić się
- usłuchany
- posłuszny
- uzorgować
- postarać się, nazbierać, załatwić
- uhajtnąć, uhajtać
- uciąć
- utorkać się
- umoczyć się
W jak wyćpić
- wajcha
- dźwignia, przekładnia, zwrotnica
- wartołka
- bąk- zabawka dziecięca
- waserwaga
- poziomica
- wej
- patrz, zobacz
- welbunek
- strop
- westka
- kamizelka
- wiater
- wiatr
- włóczyć
- bronować na polu
- włóki
- brony
- winkiel
- róg (kąt prosty)
- winkszy
- większy
- wiónzać
- wiązać
- wnyki
- chłosta
- wodnity
- wodnisty
- wóntpia
- wnętrzności
- wóntróbka
- wątróbka
- wtrynić
- wepchnąć coś gdzieś z trudem, wcisnąć lub wmówić komuś
- wuja
- wujek, stryjek ale też żartobliwy zwrot do kogoś
- wyglóndać
- wyglądac, oczekiwać
- wygogolony
- wydekoltowany
- wyjść z klary
- odsłonić
- wyngiel
- węgiel
- wynorać się
- ubrudzić się
- wyrko, wyro
- łóżko
- wyrychtować
- naprawić, doprowadzić do porządku, uporządkować
- wyszki
- coś wyżej, wejść na wyszki- wejść na drabinę, mebel itp.
- wysztafirowany
- wystrojony
- wziónć
- wziąć
- wećpić, wćpić
- wrzucić
- weko
- słój do zapraw
- węborek, wymborek
- wiadro
- weba
- lepszy gatunek lnianego płótna
- waska
- drewniane naczynie z dwoma uszami do mycia naczyń
- wyćpić
- wyrzucić
- wuchta
- duża, wielka ilość, duża porcja
- wknaić się
- wcisnąć się, wleźć gdzieś
- wypindaczony, wypindraczony
- wystrojony
Z jak zadryndać
- za pazóchom
- pod ubraniem, schować coś pod koszulą
- zabirać
- zabierać
- zachynta
- zachęta
- zacietrzewióny
- zawzięty
- zacincie
- zacięcie
- zacióng
- zaciąg
- zaciónżyć
- zaciążyć
- zacyrować
- zacerować
- zadónć
- zadąć
- zadrasnónć
- zadrasnąć
- zadzirać
- zadzierać
- zaglóndać
- zaglądac
- zainty
- zajęty
- zajónć
- zająć
- zajónknónć
- zająknąć
- zajzer
- kwas solny
- zaklincie
- zaklęcie
- zakluczyć
- zamknąć na klucz
- zakorzynić
- zakorzenić
- zakón
- zakon
- zakónska
- zakąska
- zakrynt
- zakręt
- zakryntka
- zakrętka
- zalónżek
- zalążek
- zamudzać
- przeszkadzać, zabierać czas
- zaś
- później, potem
- zawarty
- zamknięty
- zawdy
- zawsze
- zdziebołko, zdziebełko
- trochę, troszeczkę
- zdziebko
- trochę
- zebuć
- zdjąć buty
- zeblyc
- zdjąć ubranie
- zgnity
- zgniły
- zielazo
- żelazo
- zieluna krew
- pokrzywa
- zimne nóżki
- galareta z mięsa
- zimny (żywy) łogień
- nasturcja, kwiat popularny na kujawoach
- ziorko
- ziarno
- zlyźć
- zejść
- zmudzić
- zmarnować czas
- zocirka
- zacierka
- zogón
- zagon, kawałek pola
- zorgować
- robić zapasy
- zorgowny
- zaradny
- zwiónzany
- związany
- zydelek
- małe krzesło
- zbuki
- złe, śmierdzące, zepsute jajka
- zbyry
- figle, zbytki, hece, zabawy
- zhetłać
- zniszczyć się pracą
- zadryndać
- zadzwonić
- zaklepka
- zasmażka do zupy
- zyzol
- zezowaty
- znorać się
- wybrudzić się
- zynder
- łobuz, nierób
Ż jak żurak
- żgajek
- maluch
- żgajka
- ryba ciernik
- żożka
- mała piłka do drewna
- żóndło
- żądło
- żupon
- kubrak, kamizelka
- żyjóncy
- żyjący
- żympolić
- kiepsko grać na instrumencie muzycznym
- żynić
- żenić się
- żyr
- karma dla zwierząt
- żgak, żgok
- kolec, zadra
- żurak
- garnek lub dzbanek w którym wyrabia się żur
Ź jak źryć
- źrybok
- źrebię
- źryć
- pogardliwie jeść
Słownik opracowano na podstawie: Antoni Benedykt Łukaszewicz, „Słownik gwary Kujaw wschodnich”; Jerzy Łaganowski, „Kroniki Inowrocławskie”; Adam Wróbel, „Bo ony korzyniamy w ziemi sum głymboko… gwara kujawska”.
Ucz się gwary
Konspekt i karty pracy z legendą „O śmierci” dla szkoły podstawowej i średniej.
Źródła
- Konspekt „Gwara kujawska – język mojej małej ojczyzny”, Stowarzyszenie Edukacyjno-Teatralne Teatr Nasz, projekt „Ku Kujawom”.
