Baza wiedzy

Gwara kujawska

Jak mówiono na Kujawach — najważniejsze cechy gwary i mały słownik 1108 słów.

2014m

Mowa kujawskiej wsi

Gwara kujawska to mowa mieszkańców Kujaw, wciąż obecna w codziennych rozmowach starszego pokolenia, w twórczości ludowej i w pracach badaczy. Widać w niej wpływy dialektów wielkopolskiego i mazowieckiego. Słownictwo przejęło sporo zapożyczeń z niemieckiego i rosyjskiego — rusycyzmy częściej spotyka się na Kujawach wschodnich.

Gwarę warto znać, bo przechowuje nazwy dawnych przedmiotów, prac i zwyczajów. Dziś zanika, zwłaszcza wśród młodszego pokolenia.

Cechy gwary kujawskiej

  • brak mazurzenia — mówi się „szyroki”, a nie „syroki”;
  • dawne długie a wymawiane jak o: „staro bida”;
  • pochylone e wymawiane jak i po spółgłosce miękkiej lub jak y po twardej: „wisz, rozumisz, tyż”;
  • samogłoska a przed spółgłoskami nosowymi n i m wymawiana nierzadko jak u;
  • o na początku wyrazu wymawiane z zaokrągleniem warg (labializacja, u̯o), co w zapisie oddaje się czasem przez ł: „łobiod” (obiad);
  • e zamiast o w odmianie: „bierę, niesę”;
  • lokalnie końcówki -ił, -ył przechodzą w -eł.

Mały słownik gwary kujawskiej

Kliknij literę, aby rozwinąć listę słów. Hasła zapisujemy tak, jak brzmią w gwarze, a obok podajemy znaczenie.

absztyfikant
amant
acan
waszmość, możny pan
ady
ależ, przecież
adyć
już, teraz
adygo
wynoście się (używane zwykle do zwierząt, która weszła w szkodę)
afty
hafty
ajntop
danie jednogarnkowe, gęsta zupa
ajuści
a jakże, jeszcze czego
akordion
akordeon
akuratny
staranny, dokładny
akuratnie
w sam raz, dokładnie, starannie
akuszerka
położna
alkierz
sypialnia gospodarzy
ancug
garnitur, ubiór odświętny
ancykryst
diabeł , czort
angryst
agrest
anker
staroświecki zegarek
anksa mieć
bać się
antrejka
sień, korytarz, przedpokój
anodyny
krople odurzające
apódzieszty
wynoś się, uciekaj
artycha
aktor
babsko
baba, brzydka lub stara kobieta
babok
strach na wróble, straszydło
bachać się
kąpać się
baczyć
pilnować, nie spuszczać z oczu
balbirz
fryzjer
bamber
chłop
bana
pociąg
bania
dynia
barzy
bardziej
bebech
brzuch
bebechy
wnętrzności lub pościel
bebzun
duży brzuch
bednorz
bednarz
bedłki, bedki
grzyby
bejmy
pieniądze
bekón
bekon
berbelucha
mętna ciecz, brudna woda
betón
beton
bety
pościel
bezdynki
ule pszczele ze słomy
bibulić
pisać
bida
bieda, także dwukołowy powóz konny
bimba
tramwaj
blałka
wagary
blubrać
ględzić
blubry
brednie, bzdury
błónd
błąd
błóndzić
błądzić
boba
ciepła zimowa czapka, np. futrzana
bochynek
bochenek
bocheniarz, bocheniorz
robotnik sezonowy
boczyć
pilnować (baczenie na coś) lub gniewać się, obrażać się na kogoś
bodej
bodaj
bogać tam
czyżby? (zwątpienie)
bogalicha
pogardliwie bogaczka
boleoczy
jaskier
bolóncy
bolący
bolónczka
bolączka
borgować
pożyczać (sprzedawać na kredyt, na zeszyt)
bożo krówka
biedronka
bón
bób
bónk
bąk
brachol
brat
bratowo
bratowa
brecha
łom
brechtać się
taplać się w wodzie
bręczeć
marudzić
bróna
brona
brónić
bronić
brónować
bronować
brónzowy
brązowy
bryle
okulary
brynda, bryndka
denaturat
bubek
walet w kartach
bucha, buszka
kurtka, marynarka
bulaj
grubas
burok
burak
burtnik
krawężnik
bymbnić
bębnić
bymbym
bęben
bździągwa
pogardliwie o kobiecie
całki
cały
caban
duże, grube zwierze
chabatuła
chrust, suche igliwie, gałązki na opał
chachmyncić
kłamać, gmatwać, oszukiwać
chachoł
kołnierz
chałupa
wiejski dom
chabas
mięso
chaps
kęs
charchać, charchlać
kaszleć, pochrząkiwać
chechłacz
szczotka do czyszczenia krów
chechłać
plątać, gmatwać, komplikować
cherlok
cherlak, chudzielec, mizerota
chichrać się
śmiać się
chlib
chleb
chliw
chlew
chłopok
chłopak
chmara
dużo, wielka liczba
chocioż
chociaż, choć
chodzić po gościach
wybierać się w gościnę, odwiedzać
chęchy
mokre zarośla, moczary, nieużytki
chlać
pić lub uchlać- ugryźć
chuncwot
łobuz, urwis
chybotać się
chwiać się, kołysać się
chycać
skakać
chynchy
wertepy, zarośla
chyntny
chętny
cielok
cielak, cielę
ciengiem, cingim
ciągle, wciąż
cióngnik
ciągnik
cimno
ciemno
cincie
cięcie
cinki
cienki
cinty
cięty, zawzięty
cinżki
ciężki
cinżor
ciężar
ciń
cień
ciónć
ciąć
cióngnónć
ciągnąć
cknić
tęskić
cmyntorz
cmentarz
coby
aby, żeby
cómber
comber
cudok
dziwak
cug
prąd powietrza, przeciąg, przewiew, ciąg w kominie
cweter, cwyter
sweter
cybula
cebula
cyganić
kłamać
cykor
strach, strachliwy
cykoryja
cykoria
cymboł
cymbał, także głupek
cymynt
cement
cysorz
cesarz
czerwinić, czyrwinić
czerwienić
czerwónka
czerwonka
czkowka
czkawka
czort
czart, diabeł
czworok
czworak
czym pryndzy
czym prędzej
czymu
czemu
czynsto
często
czornina, czarnina
zupa z kaczej lub gęsiej krwi
chochla
łyżka wazowa
ciul
oferma, niedorajda
ćmik
papieros
ćmić
palić, ale także boleć np. ból zęba
ćpnąć, ćpnónć
rzucić
ćwok
oferma, tępak
dalgo
prędzej, dalej
daliko
daleko
dekiel
pokrywka, nakrywka
dinks, dynks
rzecz o nieokreślonej nazwie, gdy nie wiemy lub zapomnimy jak się coś nazywa
diobeł
diabeł
dłuży
dłużej
dobrodzij
dobrodziej
dokónd
dokąd
doktór
doktor
dopiro
dopiero
dorynczać
doręczać
dosingnónć
dosięgnąć
dotónd
dotąd
downi
dawniej
donoglać
bolec
dóm
dom
dómb
dąb
dónć
dąć
drewinko
drewienko
drobka, drabka
drabina
drobniuchny
drobniutki
dróng
drąg
drónżyć
drążyć
dryl
siewnik
dryntwy
cierpki
drzaźnić
drażnić
drzyć
drzeć
drzywko
drzewko
dubeltowy
podwójny
durch
ciągle
durszlok
cedzak
dycht
całkiem
dyć
przecież
dydek
smoczek
dać dyla
uciec
dymba
dęba
dynko
spód naczynia, albo przykrywka
dyntko
dętka
dyrdymoły
bzdury , brednie
dyszcz
deszcz
dzie
gdzie
dzil
część, porcja
dzinki, dzinka
dzięki
dziń
dzień
dzisiej
dzisiaj
dziabka
motyka
dudlać
płakać
drygać
bać się, wystraszyć się
dyrdok, na dyrdoka
żwawo, szybko, w te pędy
dzylówka
zelówka, podeszwa
drynda
dorożka
ejber
łobuz
facjatka
pomieszczenie mieszkalne na poddaszu
fajerki
kręgi od pieca
fanga
cios
farfocle
mętna zawiesina lub osad
fasa
zbiornik, cysterna do wody
fest
mocno, porządnie
filcoki
zimowe buty ze skóry lub gumy z cholewami z filcu
flacha
butla
flance
sadzonki
flancować
sadzić
flaszka
butelka
flejowaty
niechlujny
folgować
ulżyć, pozwalać
framuga
ościeżnica
fufajka
kufajka, waciak
fuga
spoina w murze
fumfel
gówniarz, kumpel, smark
furmanka
powóz konny
furt
ciągle
futer
pasza
futrować
karmić zwierzęta domowe
fyrtel
wyznaczony rejon, część jakiegoś terenu
faryna
cukier
fertyk
po wszystkim, koniec
fociu
ojciec
funt
pół kilograma
frechowny
opryskliwy
fujera
ognisko
fujty
nogi
fefry
strach
fifny
kiepski
fyrać, fyrnąć
uciekać
funcka
lampa
fafoły
męty
gable
widły do ziemniaków, buraków
gadzina
gad, zwierzę
galanty
dość duży
galańcie
dość dużo
gałgan
rozrabiaka, urwis
gały
oczy
ganek
weranda
gapa
ptak z rodziny krukowatych: kruk, gawron, wrona
garować
leżeć w łóżku, spać
gderać
marudzić, nie spieszyć się
giglać
łaskotać
gira
noga
glaca
łysina
glajda
osoba niechlujna
glanc
połysk, polewa, lukier
glancpapir
papier ścierny
glindzić
ględzić
glizda
glista lub dżdżownica
gluba
smarki z nosa
glubka
śliwka mirabelka
głómb
głąb, głupi
głymboko
głęboko
gniść
gnieść
gnot
kość
godać
mówić
golorz
fryzjer
golnónć
wypić
gołómb
gołab
gora
ognisko na polu
gorónco
gorąco
goróncy
goracy
gospodorz
gospodarz
gościniec
karczma, zajazd, a także droga
gónić się
mieć rujęnp. krowa
góra
strych, na górze- na pietrze
górol
góral
gracka, graczka
motyka
grajcarek
korkociąg
gramolić się
wchodzić gdzieś lub na coś nieporadnie
grdyka
krtań
grobki
grabie, grabki
gryfel
rdzeń ołówka
grynzowiny
fusy od kawy lub herbaty
grzebiń
grzebień
grzynda
grzęda
gulorz
indyk
guła
indyczka
gumioki
kalosze
gutalina
pasta do butów
guzdrać się, guzdrzyć się
robić coś bardzo powoli
gwiozda
gwiazda
gymba
twarz
gynsi
gęsi
gzik
twarożek ze śmietaną i szczypiorkiem
gzub
dzieciak
głabać
kraść, brać całymi garściami
graty
rupiecie
grygolić
bazgrać, brzydko pisać
gajgi
skrzypce
galart
galareta z mięsa, zimne nóżki
gilejza
niezdara
ganc
zupełnie, całkiem
gamuła
gamoń
gibnąć, gibać
dźwignąć, ukraść
gideja
wysoka, chuda kobieta
gnyk
kark
glazejki, glazerki
rękawiczki
golać, hycać
skakać
gołasy
gołębie
gęszczoki
gąsięta
grocz
gracz np. skrzypek
grajotko
instrument muzyczny
haczyk
także pogrzebacz
hajcować
palić się
hajtnónć się
ożenić się, wyjść za mąż
he
tak
heklówka, heklować
szydełko, robić na szydełku
hok
hak
hoczyk
haczyk
huby
pagórki, odległe gospodarstwo lub teren poza wsią
hybel
strug, hebel
hyblować
heblowac
hybotać się
chwiać się, kołysać się
hycel
łowca psów
halbka
połówka, flaszka, butelka
helka
wóz konny
hoje
spodnie
haman
olbrzym, potwór, ktoś ciężki, niezgrabny i niezbyt mądry
huncwot
łotr, szelma, niegodziwiec
hycnąć
skoczyć
haczka
motyka
hejbnąć się
zdobyć się na coś
hazaj
zając
hista
historia, przedmiot w szkole
ino
tylko
inaczy
inaczej
idzim
idziemy
ikra, ikry
łydka, łydki
inszy
inny
istny, isny
taki jeden, właśnie ten
jabzo,jabko
jabłko
jadaczka, japa
gęba
japa
również dziura w odzieży
juchta
chuligan, łobuz
judy
uda
jaczka
kaftanik, bluzka, marynarka
jucha, juszka
krew
jarmonika
harmonijka
jinzioro
jezioro
jarmuż
roślina zielna siekana i gotowana często z kaszą, zwłaszcza przez biedotę na przednówku
jupa, jupka, jaka
kurtka
jagniok
jagnię
jak bóndź
jak bądź
jak noleży
porządnie, jak należy
je
jest
jednaki
jednakowy
jedyn
jeden
jedynaście
jedenaście
jedynok
jedynak
jeno
tylko
ji
je obiad, lub jej
jińczyć
jęczeć
jo
ja albo tak
jagata
gęś
kabza
torba na pieniądze
kachel
kafel, element pieca kaflowego
kachlok
piec kaflowy
kaczoki
kaczęta
kaczór
kaczor
kajet
zeszyt
kalafa
twarz
kalika
kaleka
kalindorz
kalendarz
kałdón
gruby brzuch
kaminniok
kamienny garnek do mleka, śmietany
kamiń
kamień
kamloty
kamienie
kana
duża bańka na mleko
kanka
mała banka na mleko
kaniflorek
materiał wybuchowy używany przez młodzież na Wielkanoc do " strzelania z kluczy"
kanoł
kanał
kantówka
krawędziak
kapka
odrobina
karmelki
cukierki
katana
wierzchnie okrycie, bluza, kurtka
kawalóndek
kawałek, odrobinka
każden
każdy
kich
przebita dętka od roweru
kiecka
suknia
kierda
locha, maciora, wieprz
kierdy
plotki
kieszyń
kieszeń
kilnia
kielnia
kipa
niedopałek papierosa lub duży wiklinowy kosz z dwoma uszami (uchwytami)
klofta
coś dużego lub ciężkiego albo duży kawał drewna
kista
skrzynia
kijanka
krótka deszczułka z rączką do prania bielizny przez wybijanie brudu
kiszka
kaszanka
kiszónka
kiszonka
kiżenka, kieżynka
naczynie z ubijakiem do robienia masła
klamoty
graty
knyp
nóż
kminić
mówić, gadać
klara
światło oślepiajace
klinczyć
klęczeć
klipa
gra regionalna
kielczyć się
śmiać się
klofta
pogard. gruba, ociężała kobieta
klómb
klomb
klumpy
buty z drewnianymi spodami
kluszczonka
woda po gotowaniu makaronu lub klusek
kłaki
włosy
kłymbek
kłębek
kłymbiasty
kłebiasty
kłymbowisko
kłębowisko
klamot
kamień
kluk, kluka
nos
kolebać
kołysać
knoty
chłosta
knyp
nóż
knypek
mały nóż, nożyk
kobita
kobieta, żona
kojfnonć, kojtnonć
umrzeć
kokoszka
młoda kura
kole
obok, przy
kolejorz
kolejarz
kolibka
kolebka, kołyska
kolinda
kolęda
kolonialka
sklep spożywczy
kopanka
miska do wyrabiania ciasta na chleb
koprowina
miedź
kopystka, kopycha
drewniana łyżka
koróna
korona
kołtun
skręcone, zaplątane, brudne włosy
korzónek
, korzyń- korzonek, korzeń
kozieł
kozioł, także nazwa gry regionalnej
kozok
kozak
kómbajn
kombajn
kómin, kóminiorz
komin, kominiarz
kómitet
komitet
kómpać
kąpać
kómpot
kompot
kómu
komu
kómuna
komuna
kómynda
komenda
kómyndant
komendant
kociamber
kot
korbol
dynia
kónduktor
konduktor
kónica
kłonica
kónien
koniec
kóniecznie
koniecznie
kónopie
konopie
kónkól
kąkol
kóntuar
kontuar
kóń
kon
krajrzoga
piła tarczowa
krakowiok
krakowiak
krydyns
kredens, bufet
krowiniec
krowieniec, krowie placki
krócy
krócej
króng, kryngu
krąg, kręgu
krukiewka
uchwyt, drewniana rączka
krużowaty
człowiek z kręconymi włosami
krychane kartofle
tłuczone ziemniaki, puree
kryda
kreda
kryncić
kręcić
kryska
kreska
krystek
okrągły piecyk stalowy lub żeliwny na węgiel (takze kurierek, fajerek)
kściny
chrzciny
krzok
krzak
krzymiń
krzemień
któryndy bóndź
którendy bądź, obojętnie którendy
kubaba
ziele angielskie
kuchnia
piec do gotowania
kucier, kuczer
furman, woźnica
kuć
także kłuć
kufa
beczkowóz
kufajka
waciak, ciepła przeszywana kurtka szyta na watolinie
kujawiok
kujawiak
kulosy
nogi
kómbinacja
kombinacja
kómbinerki
kombinerki, szczypce
kumoszka, kumoter
kuma, kum
kupywać
kupować
kurok, kurak
kogut
kurczok
kurczak
kurynda
pismo przekazywane od domu do domu w formie obwieszczenia
kutwa
skąpiec, złośliwiec
kwarta, kworta
litrowy garnek z jednym uchem
kwiczyć
kwiczeć
kwiot
kwiat
kyndzior
kędzior, lok
kremrować
płytko wzruszyć ziemię, np. zaorać płytko ściernisko
kuzaj
kuzyn
laba
wypoczynek, przyjemność
lachnąć
pocałować
lajsnąć
kupić, sprawić sobie coś
land
wieś
langus
długas
lapa
klasa
latoperz
nietoperz
latosi
tegoroczny
latoś
w tym roku
latowy
letni
latówka
letni wychów bydła
laubzyga
piłka do cięcia sklejki
laufboba
posłaniec, goniec
leberka
wątrobianka
lecić
lecieć, iść
lekciejszy
lżejszy
leloch
pieszczoch, maminsynek
lelija
lilia
lepi
lepiej
letki
lekki
leźć
iść, łazić
licki
lejce, cugle
ligęza
niedojda, ciamajda
likarstwo
lekarstwo
listowy
listonosz
liść bobkowy
liść laurowy
litkup
zwyczaj zapijania dobitego targu, wódka fundowana przez nabywcę
lgnąć
grzęznąć, zapadać się
lofer
powsinoga, łazęga, ktoś kto nie może usiedzieć w domu
lofrować
włóczyć się, łazikować, lenić się
lola
kij, pałka
lompy
ciuchy, odzież
lontrus
łobuz, chuligan
lorbas
kawał chłopa, urwis, chuligan
lotać
latać, biegać, marnować czas, obijać się, bumelować, wałkonić się
lufcik
małe, dodatkowe okienko w dużym oknie
luj
chuligan, łobuz
lujówka
czapka z daszkiem
lumpy
niechlujne ubrania, chuligani
luntrus
łobuz, nicpoń
łapawice
rękawice
łata
szmata
łazynga
wędrowiec, powsinoga
łe tam
ach tam (wykrzyknik)
łechtać
łaskotać
łynty
łodygi ziemniaków (również łynta- wysoki człowiek)
łobiod
obiad
łoblotany
obeznany
łobstalować
zamówić, zarezerwować
łodebrać
odebrać
łochronka
przedszkole
łod
od
łogónek
kolejka w sklepie
łokónek
mały okoń
łołówek
ołówek
łoński rok
zeszły rok
łopciónć
obciąć
łornół
szybko ruszył, szybko pobiegł
łowca
owca
łón
on
łóna
ona
łynciny
łodygi ziemniaków
łyngol
ktoś wysoki
łyskać się
błyskać się
machorka
tytoń do fajki
maciek
brzuch, żołądek
maciora
locha
madrac
materac
majsel
przecinak
majlfut
wypad na łono natury, wycieczka
maluda
maluch, małe dziecko
marmulada
marmolada
mónczka
krochmal
meter
metr
mglić
mdlić, nudzić (nudności)
miałki
płytki, sypki
mić cykora
bać się
mić dryg
umieć dobrze coś robić, mieć do tego predyspozycje
mić
mieć
miesiónc
miesiąc
milión
milion
mindzy
między
minso
mięso
minszać
mieszać
minta
mięta
mintówka
miętówka
mintus
miętus
miszkać
mieszkać
miszkanie
mieszkanie
mizdrzyć się
przymilać się
mliczornia
mleczarnia
mliczorz
mleczarz
mliko
mleko
młodzie
drożdże
młócarnia
młocarnia
młynorz
młynarz
młynorzowo
młynarzowa
mni
mniej
mnijszy
mniejszy
mnożynie
mnożenie
mocni
mocniej
mocorz
mocarz
modre
ultramaryna
modrok
chaber, bławatek
modrokowy
niebieski
modrzyć
barwić ultramaryną
motór
motor, silnik
móm
mam
mómynt
moment
mónczka
krochmal
Móngoł
Mongoł
mónż
mąż
muchómór
muchomor
mudzić
marudzić, zajmować niepotrzebnie czas, tracić czas
musowo
obowiązkowo, koniecznie
mutra
nakretka
muzykanty
orkiestra
mycka
czapka
mylinie( mielinie)
mielenie
myndel
mędel
mynka
męka
mynski
męski
myntny
mętny
myślić
myśleć
mucia
matka
matynka
matka zdrobniale
muły
muskuły
mus
konieczność
ma sztycha
jest nadpsute
makiełki, makiołki
kluski z makiem na słodko (potrawa wigilijna)
nabierka
łyżka wazowa
nadzierać się
krzyczeć
nagrygolić
napisać niestarannie, nagryzmolić
nahajcować
napalić
napalony
zawzięty, bardzo pragnący czegoś
na
weź, proszę, daję ci
na barana
nieść kogoś na plecach
na chybcika
robić coś szybko, niedokładnie
na gorónco
na gorąco
na podoryndziu
pod ręką, na podorędziu
na potym
na potem, na później
na późnij
na później
na pryndce
naprędce
na przedej
na sprzedaż
na przestrzoł
na przestrzał
na przybość
bez skarpet
na rymby
włożyć coś, ubrać na odwrotną (lewą) stronę
na szage
na ukos, na skróty
na trzyźwo
na trzeźwo
na wirzchu
na wierzchu
nacychować
zaznaczyć
nadusić
nacisnąć
nadynty
nadęty, napuszony
najónć
nająć
najpszód
najpierw
naleźć
znaleźć
naliwać
nalewać
naliwka
nalewka
namknónc się
usunąć się, przesunąć się
namolny
natrętny
naobkoło
dookoła, naokoło
napinty
napięty
napómknónć
napomknąć, wspomnieć
naprowdy
naprawdę
napynd
napęd
narościć się
osiągnąć dojrzałość
naroz
naraz, nagle
narzeczóno
narzeczona
narzóndzać
cerować, naprawiać odzież
nawlic
nawlec
nazad, nazod
do tyłu (komenda do konia)
naźryć
nażreć, najeść (obraźliwie)
niedołynga
niedołęga
nieoczyszczóny
nieoczyszczony
nietopyrz
nietoperz
no
potwierdzenie, tak
norac się
brudzić
nygus
leń
nyncić
nęcić
nyndza
nędza
nyndzorz
nędzarz
nynkać
nękać
nynać
spać
nadra
pazucha, zanadrze
nicpoty
niegrzeczny, niedobry
nyny
spanie
nyrol
skąpiec
nuplać
ssać
narychtować
przygotować
obaczyć
zobaczyć
obalić
przewrócić
oblic
oblec, założyć
oblotany
obeznany, światowy
oblyc się
ubrać się
obłuczyć
założyć (pościel, ubranie)
oboczyć
zobaczyć
obrok
pasza dla konia
obróńca
obrońca
obstalować
zamówić
obtoknónć
opłukać naczynie w wodzie
obzorgować
postarać się o cud
ochyndorzyć
doprowadzić z grubsza do porządku
ociec
ojciec
ofuknónć
obrazić się, zripostować
ogacić
ocieplić przed mrozem
opliść
opleść
oprzóntać
oprzątać, nakarmić zwierzęta
oprzynt
oprzęt (jak wyżej)
orka na zogón
orka na zimę
ospa
śruta, pasza dla zwierząt
osprzynt
osprzęt
ostać
zostać
ozorgować
zamówić
ożeszty
Ach ty (wyrażenie złości, dezaprobaty)
ożynić
ożenić
ożywinie
ożywienie
odbuchło
odbiło
obkład
kompres, np. wędlina czy ser na chlebie
obśrupany
wyszczerbiony
odpicować się
wystroić się
odpicowany
wystrojony, elegancki
ogarnąć się
oporządzić się
oglądnąć
obejrzeć
opyplany
brudny, umorusany, niechlujny
obewrotny
obrotny, sprytny, zręczny
ogróżka
dreszcze gorączkowe
opałka
koszyk
ón
on
óna
ona
óndulacja
ondulacja
pajda
gruba kromka chleba
papirówka
papierówka
paplina
topola
patefon
adapter
patyk
kojec w chlewie
pazłotko
folia aluminiowa
pelić
pleć
pepłać
brudzić
pieczyń
pieczeń
pielić
pleć
piełun
piołun
pierduśnica
plotkara
pierdziołka, pierdałka
owoc dzikiej gruszki
pirón
piorun, pierun
pikny
piękny
pindrzyć się
stroić, upiększać się
pindurynda
chwast silnie trujący, bieluń dzierzawa
pinióndz
pieniądz
pinkny
piękny
pinta
pięta
pioch
piach
pioć
piać, śpiewać wysokim głosem
piróg
pieróg
pirszy
pierwszy
pirwyj
wczesniej
pirze
pierze
pirzyna
pierzyna
pisorz
pisarz
piszczoła
piszczałka
plaski
płaski plómba- plomba
plón
plon
po czymu
po ile
po wiela
po ile
pochrympać
uciąć nierówno, niestarannie
pocióng
pociąg
pocirz
pacierz
poczóntek
początek
poczynstunek
poczęstunek
podbirać
wykopać część bulw ziemniaka nie wyrywając krzaka
poddziesiónto
drugie śniadanie
podleczóny
podleczony
podliwać
podlewać podług- według
podobiństwo
podobieństwo
podstymp
podstęp
podstymplować
podstęplować
podwolać się
zalecać się
podwyrko, podwórek
podwórze
poincie
pojęcie
pointny
pojętny
polić
palić
polipa
sufit
połknónć
połknąć
pomindzy
pomiędzy
porómbany
niespełna rozumu, głupi
portki
spodnie
porzónny
porządny
posiasny
dopasowany do osoby, ergonomiczny
postrónek
postronek, linka
postymp
postęp
pośrupać
poszczerbić, obić, postrzępić
potolać
wygnieść, wydeptać np. łan zboża
potym
potem
powróz
sznur, linka
pozbadnónć
pozbaść, wejść komuś na głowę
pólik
policzek
pómpa
pompa, ulewa
pónczek
pączek
póńczocha
pończocha
procynt
procent
proszczok
prosię
prónd
prąd
pryndki
prędki, szybki
przebirać
przebierać, selekcjonować
przebrać np. rękę
zwichnąć podczas pracy
przecie
przecież
przedać
sprzedać
przednówek
okres przed żniwami
przerymbel
przerębla
przetrejbować
zmielić ziarno, przemielić
przewalić się
przewrócić się
przybość
chodzić na boso, lub w butach bez skarpet
przylepka
piętka chleba
pszynny
pszenny
ptok
ptak
pucowaty
pulchny, okrągły na twarzy
pugilares
portfel, etui
puszorek
uprząż konia
pyda
laga, bicz
pylić
pleć
pympek
pępek
pyntać się
pętać się
pagować
patrzeć, podglądać
ploga
plaga
polowce
ciężkie sznurowane buty
pódź sa
chodź tu
pecynka
grudka
pyrki
ziemniaki
ploży
sprzyja, dobrze służy komuś
plug
ropa
polica
półka
posowa
pułap
płatnirz
zbierał po wsiach szmaty, dając w zamian drobne, tandetne przedmioty
potykielec
na potykielcu- na poczekaniu
pukwa
pukawka, zabawka do strzelania
pylonka
pielenie chwastów
publika
publiczne zgorszenie
poruta
wstyd
parzybroda, parzycha
zupa z kapusty
plyndz
placek ziemniaczany
peja
wesz, pchła
pener
człowiek z marginesu
penerstwo
margines społeczny
pierdoła
gamoń
pierdoły
głupoty
pkać
pchać
przytośtać
przynieś
podkoziołek
ostatni dzień karnawału
rachować
liczyć
raczy
raczej
raszpel
pilnik
rechotać
śmiać sie głośno, rubasznie
rechtać się
mieć ruję (maciora)
reizen tasza
torba podróżna
rejwach
zamieszanie, hałas, szum, zgiełk
roboszek
robaczek
roguzie
pałka szerokolistna zwana również rogożą
rojber
psotny chłopiec
roz
raz
rozbirać
rozbierać
ruk cuk
szybko, spawnie, zgrabnie
rychli
wczesniej
rychło
wcześnie
rychtować
szykować, przygotowywać
rychtyg, rychtyk
w porządku, akurat, czyżby (w przypadku pytania)
rydel
daszek czapki
rymorz
rymarz
ryncznie
ręcznie
rynka
ręka
rynkow
rękaw
ryptura
przepuklina
rzaga
piła do cięcia drewna
rzeszoto
sito
rzodki
rzadki
rzodkie pyry z kaszom
krupnik
rzodkie pyry z kapustom
kapuśniak
rzónd
rząd
rzóndzić
rządzić
ryczka
stołek, małe krzesełko
rzynsa
rzęsa
rajzować
podróżować
redyska, rediska
rzodkiewka
rumpuć
gęsta zupa jarzynowa
repeta
gęsta zupa na jednodaniowy obiad, dokładka
ryfa
gęba, mina, wyraz twarzy, grymas
rugzak
plecak
reputaśny
odważny, energiczny
sagan
ciężki garnek kuchenny, gar
saganek
garnek kuchenny
sekulory
okulary
sicha
sierść, włosy
sieknónć
uderzyć
siekocz
narzędzie z ostrzem z blachy wygiętym w kształcie litery "S" osadzonym na trzonku służące do rozdrabniania ziemniaków, buraków na karmę dla świń, krów, koni
siła
dużo
siora
siostra
siw
siew
skarpyty
skarpety
skorupy
naczynia porcelanowe, fajansowe, ceramiczne
sklep
piwnica, ziemianka do przechowywania płodów rolnych okopowych
skopowina
baranina
skrzeki, skworki
skwarki
słóma
słoma
smaka
apetyt
smary
chłosta, bicie
smeja, smela
gotowane otręby, gotowana śruta na paszę do zwierząt
sodzowka
staw
sóm
są
sómsiek
część stodoły przeznaczona do składowania zboża, siana, słomy
sprawunki
zakupy
sprzedajta
sprzedajcie
stalować
zamawiać, regulować zegar
statki
naczynia kuchenne
steczka
ścieżka, dróżka polna
stelmach
stolarz
stróna
strona
strugać kartofle
obierac ziemniaki
strychołek
osełka do kosy
stuf, stufiok
kubek metalowy
suchoty
gruźlica
sumitować się
tłumaczyć się
suszynie
suszenie
swołocz
podły człowiek
swyter
sweter
syr
ser
szablok
fasola
szabrować
kraść
szaga
ukos (iśc na szagę- iść na ukos, na przełaj)
szajerek
budynek gospodarczy do przechowywania drewna
szak
oczywiście, przecież
szak?
czy tak?, prawda?
szczun
gówniarz, dzieciak
szczupok
szczupak
szwung, szwunk
zręczność, sprawność
szkarpyta
skarpeta
szkita
noga
szkloki
landrynki, twarde cukierki
szmaja, szmania
człowiek leworęczny, mańkut
szmalec, szmolec
smalec
szmuglować
przemycać, spekulować, oszukiwać
szmyrgiel
szlifierka
szpec
ktoś obeznany a jakiejś dziedzinie, lub cwaniak
szpilorek
szydło, przebijak
sztrykować
robić na drutach coś z wełny
szturchać
trącać
sztyga
kopka zboża zestawiona ze snopów
szudrać się
drapac się
szukać się
bawić się w chowanego
szundy
drewniane nosidło do noszenia wody
szut
miał węglowy, także drobny gruz
szwejcować
spawać
szwotoły
strzępy, podarta odzież
szwung
pęd, szybkość, chęć
szwyndać się
wałęsać się, chodzić bez celu
szypa
łopata do śniegu
sirminga
niepozorny facet
szachol
szeregowy żołnierz
szajges
cwaniaczek
szkieła
policjant
sznytka
kromka
szplin
głupiec, wariat
sztuba
pomieszczenie, lokal
sztrumble
papierosy
szwerka
siostra
sztyrować
iśc, maszerować
skiciu
smyk, chłopiec
smog
kij
spążka
drewniana zatyczka
spozim
początek wiosny
staje
miara długości, około stu dużych kroków
stroszki
strachy, straszydła
supast
przymusowa, postanowiona przez sąd sprzedaż majątku niewypłacalnego dłużnika
szalej
cykuta, roślina z której korzenia otrzymuje się truciznę
szewiot
wełniana tkanina
szmatnica
szafa lub skrzynia na odzież
szmuchel
oszustwo, kradzież
szybity
wygięty, półokrągły, zaokrąglony
ślipia
oczy
ślungwa,ślongwa
niezdara, łamaga
śpik
skroń lub ciemiączko u niemowlęcia
śrubsztok
imadło
śrutować
mleć zboże
świntojanki
porzeczki (ale nie czarne)
świniok
świniak, wieprzek
tamój
tam
tachać
nosić
taradajka
bryczka
tartajstwo, tałatajstwo
dziadostwo
tasak
maczeta do ogławiania buraków (obcinania liści)
taśtać, tośtać
nosić, poniewierać, szarpać
tedy
wtedy
toć
ależ, przecież
tolać się
tarzać się np. w sianie, słomie
tregry
dwuteowniki stalowe, dźwigary
trepy
drewniaki, ciężkie buty
trotuar
chodnik
trowa
trawa
tuk
przygłup
tutej
tutaj
tutka
torebka papierowa
tyncza
tęcza
tyrać
ciężko pracować
tryty
buty, nogi
tasz
buda kramarska
tatynek
ojciec zdrobniale
ubrechtać
uśmiać się
ukrychać
rozdrobnić ugotowane ziemniaki
ulingołka
owoc dzikiej gruszki
ulinić
wykręcić piszczałkę, zsuwając korę z gałązki wierzbowej
umorusać
wybrudzić
unorać się
ubrudzić się
usłuchany
posłuszny
uzorgować
postarać się, nazbierać, załatwić
uhajtnąć, uhajtać
uciąć
utorkać się
umoczyć się
wajcha
dźwignia, przekładnia, zwrotnica
wartołka
bąk- zabawka dziecięca
waserwaga
poziomica
wej
patrz, zobacz
welbunek
strop
westka
kamizelka
wiater
wiatr
włóczyć
bronować na polu
włóki
brony
winkiel
róg (kąt prosty)
winkszy
większy
wiónzać
wiązać
wnyki
chłosta
wodnity
wodnisty
wóntpia
wnętrzności
wóntróbka
wątróbka
wtrynić
wepchnąć coś gdzieś z trudem, wcisnąć lub wmówić komuś
wuja
wujek, stryjek ale też żartobliwy zwrot do kogoś
wyglóndać
wyglądac, oczekiwać
wygogolony
wydekoltowany
wyjść z klary
odsłonić
wyngiel
węgiel
wynorać się
ubrudzić się
wyrko, wyro
łóżko
wyrychtować
naprawić, doprowadzić do porządku, uporządkować
wyszki
coś wyżej, wejść na wyszki- wejść na drabinę, mebel itp.
wysztafirowany
wystrojony
wziónć
wziąć
wećpić, wćpić
wrzucić
weko
słój do zapraw
węborek, wymborek
wiadro
weba
lepszy gatunek lnianego płótna
waska
drewniane naczynie z dwoma uszami do mycia naczyń
wyćpić
wyrzucić
wuchta
duża, wielka ilość, duża porcja
wknaić się
wcisnąć się, wleźć gdzieś
wypindaczony, wypindraczony
wystrojony
za pazóchom
pod ubraniem, schować coś pod koszulą
zabirać
zabierać
zachynta
zachęta
zacietrzewióny
zawzięty
zacincie
zacięcie
zacióng
zaciąg
zaciónżyć
zaciążyć
zacyrować
zacerować
zadónć
zadąć
zadrasnónć
zadrasnąć
zadzirać
zadzierać
zaglóndać
zaglądac
zainty
zajęty
zajónć
zająć
zajónknónć
zająknąć
zajzer
kwas solny
zaklincie
zaklęcie
zakluczyć
zamknąć na klucz
zakorzynić
zakorzenić
zakón
zakon
zakónska
zakąska
zakrynt
zakręt
zakryntka
zakrętka
zalónżek
zalążek
zamudzać
przeszkadzać, zabierać czas
zaś
później, potem
zawarty
zamknięty
zawdy
zawsze
zdziebołko, zdziebełko
trochę, troszeczkę
zdziebko
trochę
zebuć
zdjąć buty
zeblyc
zdjąć ubranie
zgnity
zgniły
zielazo
żelazo
zieluna krew
pokrzywa
zimne nóżki
galareta z mięsa
zimny (żywy) łogień
nasturcja, kwiat popularny na kujawoach
ziorko
ziarno
zlyźć
zejść
zmudzić
zmarnować czas
zocirka
zacierka
zogón
zagon, kawałek pola
zorgować
robić zapasy
zorgowny
zaradny
zwiónzany
związany
zydelek
małe krzesło
zbuki
złe, śmierdzące, zepsute jajka
zbyry
figle, zbytki, hece, zabawy
zhetłać
zniszczyć się pracą
zadryndać
zadzwonić
zaklepka
zasmażka do zupy
zyzol
zezowaty
znorać się
wybrudzić się
zynder
łobuz, nierób
żgajek
maluch
żgajka
ryba ciernik
żożka
mała piłka do drewna
żóndło
żądło
żupon
kubrak, kamizelka
żyjóncy
żyjący
żympolić
kiepsko grać na instrumencie muzycznym
żynić
żenić się
żyr
karma dla zwierząt
żgak, żgok
kolec, zadra
żurak
garnek lub dzbanek w którym wyrabia się żur
źrybok
źrebię
źryć
pogardliwie jeść

Słownik opracowano na podstawie: Antoni Benedykt Łukaszewicz, „Słownik gwary Kujaw wschodnich”; Jerzy Łaganowski, „Kroniki Inowrocławskie”; Adam Wróbel, „Bo ony korzyniamy w ziemi sum głymboko… gwara kujawska”.

Ucz się gwary

Dopasuj obrazki do ich gwarowych nazw.

Konspekt i karty pracy z legendą „O śmierci” dla szkoły podstawowej i średniej.

Zwyczaje, w których przetrwało wiele gwarowych nazw.

Źródła

  • Konspekt „Gwara kujawska – język mojej małej ojczyzny”, Stowarzyszenie Edukacyjno-Teatralne Teatr Nasz, projekt „Ku Kujawom”.
Przewijanie do góry